«Σήμερα τα Φώτα κι ο φωτισμός, η χαρά μεγάλη κι ο αγιασμός…»
Με αυτούς τους στίχους τα παιδιά σε κάθε γειτονιά ψάλλουν τα κάλαντα των Φώτων την παραμονή της μεγάλης γιορτής της Ορθοδοξίας.
Ιδιαίτερη θέση κατέχουν τα κάλαντα της Πάτμου, τα οποία θεωρούνται εξ ολοκλήρου θεολογικά, απαλλαγμένα από κάθε άλλη επιρροή. Τα λόγια τους ξεκινούν από τη δημιουργία του κόσμου, φτάνουν στη διάκριση των υδάτων από τον Θεό, αναφέρονται στο προπατορικό αμάρτημα και κορυφώνονται με την αναγγελία της Βάπτισης του Ιησού Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό.
Σε αρκετές περιοχές της χώρας, εκτός από τα παιδιά, κυκλοφορούν και ενήλικες μεταμφιεσμένοι με φοβερές όψεις και κουδούνια, προκαλώντας θόρυβο για να διώξουν – σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση – τους καλικάντζαρους.
Για τους κατοίκους ορισμένων περιοχών της Δυτικής Μακεδονίας, τα Θεοφάνια αποτελούν τη σημαντικότερη γιορτή του χρόνου. Χαρακτηριστική είναι η λαϊκή δοξασία ότι κάθε καινούριο ρούχο πρέπει να φορεθεί πρώτα ανήμερα των Φώτων «για να φωτιστεί».
Ο λαός πιστεύει επίσης ότι την παραμονή των Θεοφανίων ανοίγουν οι ουρανοί και κάθε ευχή μπορεί να πραγματοποιηθεί. Σύμφωνα με τις παραδόσεις, η θάλασσα γίνεται γλυκιά και πίνεται, «βαπτίζονται» οι άνεμοι – και όποιος φυσήξει εκείνη την ημέρα θα επικρατεί όλο τον χρόνο – ενώ λέγεται ακόμη πως τα ζώα μιλούν μέσα στους στάβλους.
Κεντρικό τελετουργικό της ημέρας είναι ο αγιασμός των υδάτων, με την κατάδυση του Τιμίου Σταυρού, κατά μίμηση της Βάπτισης του Θεανθρώπου. Ο αγιασμός συμβολίζει τον καθαρμό, τον εξαγνισμό και την απομάκρυνση κάθε κακής επίδρασης.
Στις περισσότερες περιοχές της Ελλάδας τελείται πρώτα ο λεγόμενος Μικρός Αγιασμός την παραμονή των Θεοφανίων, γνωστός και ως «Πρωτάγιαση» ή «Φώτιση». Ο ιερέας επισκέπτεται τα σπίτια, αγιάζοντας τους χώρους με τον Σταυρό και κλωνάρι βασιλικού, ώστε – κατά τη λαϊκή πίστη – να εκδιωχθούν οι καλικάντζαροι.
Ο Μεγάλος Αγιασμός τελείται ανήμερα των Θεοφανίων και ακολουθεί η κατάδυση του Σταυρού στη θάλασσα, σε ποτάμια, λίμνες ή δεξαμενές. Το αγιασμένο νερό θεωρείται ότι αποκτά καθαρτικές και θεραπευτικές ιδιότητες.
Σε πολλές περιοχές, μετά την τελετή, οι κάτοικοι πλένουν αγροτικά εργαλεία ή εικονίσματα. Το έθιμο αυτό συνδέεται με αρχαίες τελετουργίες, όπως τα Ιερά Πλυντήρια, όπου γινόταν η καθαρτική κατάδυση του ξοάνου της Αθηνάς στην περιοχή του Φαλήρου.
Στη Νάξο τέλος, διατηρείται ένα ξεχωριστό έθιμο: την ημέρα των Φώτων, η νοικοκυρά παίρνει λίγο σπόρο από το δισάκι του ιερέα, πιστεύοντας ότι έτσι θα αυξηθεί η παραγωγή και οι κότες θα γεννούν περισσότερα αυγά.
Καλή φώτιση και καλή χρονιά σε όλους
Καλλιόπη Γραμμένου
